Skip to content

Tự kỳ thị & thế giới của những thông điệp đối lập

24.05.2018

Bài này vốn được viết vào sổ tay rồi cất đi một xó, nhưng coi tập 6 Hisomaso xong khiến mình có động lực moi ra gõ lên máy và bổ sung, hoàn thiện lại.

Tác phẩm đề cập: Yurikuma Arashi, Shoujo Kakumei Utena, Hisone to Masotan, ft. Quảng trường ngôi sao

YKA 08 - photo

Cách đây vài tháng, mình bắt đầu đọc Quảng trường ngôi sao của Patrick Modiano và cảm thấy khá tù mù, không theo kịp những gì diễn ra. Xem thử bình luận của người đời thì được an ủi đôi chút vì hình như độc giả khác cũng cảm thấy như vậy. Thậm chí qua 1/3 cuốn sách, mình vẫn còn lúng túng vì không thể lần cho ra đầu ra đũa quan điểm của anh nhân vật chính Schlemilovitch. Cũng may mà bìa sau sách có phao trợ giúp: “Câu chuyện là về một kẻ hoang tưởng: Raphael Schlemilovitch, một thanh niên Do Thái theo chủ nghĩa bài Do Thái”. Thế thì sáng tỏ hơn, hóa ra chính anh Schlemilovitch này cũng đầy mâu thuẫn trong cách suy nghĩ. Anh là học trò cưng của ông thầy dạy văn ủng hộ phát xít, anh mạt sát lũ bạn học người Pháp là “mất gốc” vì không học theo những tay nhà văn “lành mạnh nhất, thuần khiết nhất”, anh muốn người Pháp phải ý thức được dòng giống cao quý của họ (mà anh không có). Rồi cách đấy vài chục trang, anh đầu quân cho một tay buôn gái với mục tiêu làm nhục nước Pháp và trả thù cho dân Do Thái.

Cũng có thể mình chưa theo kịp tâm lý này, vì là một thanh niên Việt Nam vô tâm, mình khó tưởng tượng nổi có lý do gì người ta lại ghét bỏ người Do Thái. Ở Việt Nam thì dân Do Thái và dân Nhật đứng nhất nhì trong số những dân tộc được đề cao, làm gương học hỏi, trên báo chí hay trong các sách dạy con cái. Nhưng ở góc độ Schlemilovitch thì khác, trong thế giới của anh vừa có những người Do Thái đáng tôn vinh như Einstein, Proust, Kafka, Charlie Chaplin… vừa có những dân châu Âu “thượng đẳng” mà anh ngưỡng mộ, say mê, và rất nhiều trong số người thượng đẳng ấy lại xem dân Do Thái như cỏ rác, cặn bã – anh cũng tin theo đó.

Có lẽ sự vô tâm quá lớn nên vài năm trước, mình đã để lọt mất ý nghĩa của ngôi sao 6 cánh khi xem Yurikuma. Quảng trường ngôi sao, tên tiếng Pháp La place de l’Étoile, còn có thể hiểu theo nghĩa là “nơi có ngôi sao”, ám chỉ ngôi sao mà chính quyền phát xít bắt người Do Thái đeo trên ngực để phân biệt với những người “bình thường”. Như vậy, ngôi sao sáu cánh khi xuất hiện trong Yurikuma lập tức đem đến cái nền liên văn bản cho tác phẩm. Nó gợi nhắc đến một biểu tượng quen thuộc cho người Do Thái, và sâu xa hơn, cho một lịch sử dài những đàn áp, cô lập và kỳ thị. Ngoài lề một chút, trong tiểu thuyết đồng tính nam Gọi em bằng tên anh, cũng có đoạn miêu tả rằng cậu thiếu niên Elio chú tâm quan sát mặt dây chuyền hình ngôi sao David trên ngực anh học giả Oliver khi mới làm quen, rồi cảm thấy một kết nối sâu sắc khác thường giữa hai người, sự kết nối giữa những người thuộc về thiểu số và nhiều lúc không được xã hội hoan nghênh. Trong các trường hợp này, ngôi sao 6 cánh đều mang nặng tính biểu tượng.

YKA 08 - library

Kureha – nhân vật chính của Yurikuma – vừa là một đứa đồng tính, vừa đi săn giết những kẻ đồng tính công khai (kuma), vừa liên tục bị đâm sau lưng bởi một đám đồng tính nhưng che giấu (yuri). Câu chuyện của Quảng trường ngôi sao lẫn Yurikuma không nhắm vào tiêu diệt kẻ “thượng đẳng” – những tay phát xít hay tay hiệu trưởng cũ đã gò ép lũ con gái vào khuôn khổ – mà nó nhắm vào những kẻ tự mâu thuẫn với chính mình, có thể dẫn đến tự kỳ thị bản thân, cũng bởi thông điệp mà nhân vật ấy nhận được tự thân chúng đã mâu thuẫn sẵn. Đó là lý do dàn nhân vật của Yurikuma đầy là những người đồng tính nữ, và xung đột chính là đến từ những người lẽ ra phải bao dung cho nhau nhất. Nghĩ lại, chuyện này không khó tưởng tượng chút nào. Giống như gặp phải người Việt Nam tự khinh thường người Việt Nam, phụ nữ tự khinh thường phụ nữ.

Đến đây thì mình nhớ về Shoujo Kakumei Utena và một trong những bài blog đã dẫn dắt mình đi đến quyết định xem phim này. Trong SKU, một câu chuyện ngắn được lặp đi lặp lại ở đầu mỗi tập: một nàng công chúa nọ từng gặp được chàng hoàng tử hào hiệp, chàng trao cho nàng chiếc nhẫn hoa hồng, an ủi và khích lệ nàng hãy sống cao quý. Quá ấn tượng trước cuộc gặp gỡ, nàng công chúa quyết tâm khi lớn lên nàng sẽ trở thành một hoàng tử. Câu chốt hạ cho mẩu chuyện ngắn thoạt nghe rất buồn cười, nhưng lại dễ liên hệ ghê gớm, và đó chính là mấu chốt cho công cuộc “cách mạng hóa thế giới” của anime SKU. Blogger Day nêu lên mối quan hệ nhập nhằng giữa giới tính và vai trò giới (gender role) trong tình huống này. Lấy ví dụ cá nhân của blogger, khi còn là một bé gái, xã hội gửi đến cho Day thông điệp rằng sự mạnh mẽ, năng động là những đức tính đáng khao khát; đồng thời với thông điệp khác: con gái sẽ là những đứa thụ động, mặc áo hồng,… trong khi con trai năng động và mạnh mẽ. Day là con gái, và cô cảm thấy tự mâu thuẫn. Hẳn sẽ có nhiều người đồng cảm với diễn biến sau đó của Day: cô chối từ giới tính của mình, và cố tỏ ra nam tính hết sức trong trang phục, cách cư xử.

SKU - sword

Đôi khi, oái oăm thay, có những đứa con gái muốn được làm hoàng tử. Tuy nhiên nếu nhìn kỹ hơn vào vấn đề, trong SKU, Utena không hẳn muốn làm con trai, cô vẫn để tóc dài thướt tha (màu hồng!) và mặc đầm đi dự vũ hội khi cần. Utena muốn làm hoàng tử vì cô khao khát những đặc tính gắn liền với danh hiệu hoàng tử – sự cao quý, hào hiệp, giúp đỡ người khốn khó… – nói cách khác, là vai trò giới (thứ tùy biến hơn) chứ không phải giới tính (thứ cố định hơn). Anime SKU không chỉ xác định rằng đây là hai phạm trù tách biệt – người ta vẫn có thể đóng vai trò giới tùy thích, không phụ thuộc vào giới tính trời sinh – mà bộ phim còn xem xét lại mối quan hệ giữa hai phạm trù này. Nói cách khác, chúng ta cần xem xét lại cái từ “là” + nội dung sau từ “là” khi mọi người nói rằng con trai “là” mạnh mẽ, hoàng tử “là” hào hiệp, người đồng tính nữ công khai “là” xấu xa, vân vân. Mình muốn làm rõ lại nhận xét về SKU: Shoujo Kakumei Utena vượt lên trên khái niệm giới tính, đúng hơn nó là một cuộc cách mạng về vai trò giới, mà cụ thể tinh thần hào hiệp mới là thứ được đưa lên bàn mổ xẻ. (Vừa hay trong lúc mình hoàn thiện bài này thì kênh Under the Scope cũng đăng video essay về chủ đề “cái chết của chàng hoàng tử” trong SKU, physically & as an ideal.)

Cái làm khổ những nhân vật trong bài viết này không phải là danh từ dùng để gọi họ, mà là những thông điệp gắn liền với các khái niệm đó, là “vai trò giới”, là cách thể hiện, và thực tế rằng những thông điệp thường đối lập, thiên lệch, áp đặt, dẫn đến việc các nhân vật cố gắng vùng vẫy khỏi thân phận của họ. Kureha tiêu diệt kuma để loại bỏ xấu xa; Utena hướng đến những điều cao đẹp của giới tính khác; Schlemilovitch tùy lúc có thể là đồng minh hay kẻ phản bội người Do Thái/người Pháp. Sự tự kỳ thị nảy sinh từ quá trình dịch chuyển giữa những “đối cực” này. Không phải lúc nào người trong cuộc hay ngoài cuộc cũng phân biệt được nội dung và hình thức, giới tính và vai trò giới, nhất là khi những thông điệp xã hội làm mờ nhòa, nhập nhằng mối quan hệ ấy.

hisomaso 06 - practice

Không phải lúc nào người ta cũng phân biệt được rằng khao khát làm nữ phi công và công việc chăm sóc rồng không loại trừ lẫn nhau. Đây là trường hợp cụ thể của Hisomaso. Các tập vừa qua, anime Hisone to Masotan đã giúp trình bày hoàn cảnh và tính cách dẫn đến quan niệm, hành động của nhân vật Hoshino Eri. Hoshino ban đầu xuất hiện như một nữ phi công chuyên nghiệp, đáng tin cậy, nhưng bộ phim nhanh chóng cho thấy cô mới chính là rắc rối đầu tiên cho cả nhóm. Hoshino đặt ra những chuẩn mực rất cứng rắn của riêng cô mà không thể dung hòa với mọi người khác. Với Hoshino, làm phi công là cả một cuộc tranh đấu chống lại thành kiến về phụ nữ. “Không một sai lầm nào, dù là nhỏ nhặt nhất, được bỏ qua. Thốt lên một lời than thở rồi người ta bắt đầu nói sau lưng là phụ nữ không đời nào lái nổi phi cơ.” Cái thế giới truyền cho cô niềm say mê máy bay cũng chính là thế giới sẵn sàng vùi dập cô trên từng bước đường cô cố gắng. Đối với Hoshino, việc lái OTF, kiêm luôn nhiệm vụ chăm sóc rồng, là một điều sỉ nhục, vì nó đặt cô về vai trò giới gắn liền với người phụ nữ và tước mất quyền tranh đấu của cô trong thế giới đàn ông. Những lời của Hoshino càng có sức nặng hơn khi ta xét rằng biên kịch của Hisomaso là Okada Mari, người phụ nữ đã dốc hết sức mình để từ chỗ một đứa lêu lổng trở thành nhà biên kịch tiếng tăm, thậm chí từng có lần tham vọng vươn lên vai trò đạo diễn.

Anime Hisomaso cũng ám chỉ rằng OTF của mỗi phi công đều phản ánh vấn đề cá nhân của họ, nên câu chuyện của Hoshino chưa dừng lại khi cô tức giận bảo rằng cô muốn lái một chiếc phi cơ đích thực. Câu chuyện còn phải song hành với chiếc F-2 và những lời Hoshino nói với con rồng sau đó. OTF không phải máy bay, nó là rồng, cô luôn biết điều đó. Đừng ngu ngốc và cố ép buộc bản thân nữa. Hoshino không phải nam giới, dĩ nhiên điều này cô cũng luôn biết. Và cũng như OTF có nhiều dạng biến hóa, Hoshino có thể đóng nhiều vai trò. OTF cần trở về hình dạng thật của nó để giảm tải áp lực, thì tương tự, Hoshino nên mở lòng và thể hiện tình cảm ân cần. Sở dĩ Hoshino yêu thích làm phi công là vì niềm vui sướng vút bay trên bầu trời, đó là cảm giác tim đập rộn ràng có thể giúp cô quên đi nỗi ám ảnh ép buộc bản thân. Vấn đề của Hoshino – chuẩn mực gắt gao, sự gò ép, chối bỏ – đều đến từ bên trong và được tự cô giải quyết khi cô chấp nhận bản thân mình. Thành kiến của người đời sẽ là một vấn đề khác; không có vẻ gì những nam giới của Hisomaso mà Hoshino muốn cạnh tranh sẽ có được cái nhìn thông hiểu cho cô, nhưng Hoshino và bạn rồng Norma mới là nhân vật chính trong câu chuyện nhỏ kỳ này, và cả hai đã cùng có được kết cục thỏa đáng.

hisomaso 06 - not a plane

Mình không nghĩ có tác phẩm nào đề cập ở đây giải quyết được vấn đề thành kiến trên quy mô lớn của xã hội, nhưng nếu có ý gì để kết lại thì đó là những tác phẩm này đã khai thác được thành kiến của các nhân vật đối với thân phận của chính họ, và qua đó, phản ánh một thế giới phức tạp với nhiều thông điệp đối lập, mà nếu chỉ xem xét mọi thứ qua loa, biết đâu ta sẽ rơi vào số những người có thành kiến cứng nhắc với người khác, hoặc tệ nữa, mang thành kiến làm khổ chính bản thân mình.

Advertisements
Leave a Comment

Comment gì đi bạn, mình sẽ lắng nghe :D

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: